AAC w przedszkolu i szkole – praktyczne wskazówki

Przedszkole i szkoła to miejsca, w których dziecko każdego dnia ma dziesiątki powodów, aby się komunikować.

Chce przywitać kolegę. Wybrać zabawę. Poprosić o pomoc. Odpowiedzieć na pytanie. Powiedzieć, że czegoś nie rozumie. Zaprotestować. Poprosić o przerwę. Opowiedzieć, co wydarzyło się w domu. Zażartować. Zwrócić na coś uwagę.

Dziecko, które nie mówi lub którego mowa nie pozwala mu skutecznie przekazywać wszystkich potrzeb, również powinno mieć możliwość aktywnego uczestniczenia w tych sytuacjach.

Właśnie tutaj ogromne znaczenie ma AAC – komunikacja wspomagająca i alternatywna.

AAC może obejmować m.in. gesty, symbole PCS, tablice i książki komunikacyjne, komunikatory, urządzenia generujące mowę oraz tablety z oprogramowaniem komunikacyjnym.

Najważniejsze jest jednak nie samo narzędzie, ale to, czy dziecko może rzeczywiście używać go do komunikowania się z innymi ludźmi.

Jednym z najważniejszych elementów skutecznego wdrażania AAC jest jego dostępność.

Jeżeli tablet komunikacyjny, książka lub tablica pozostają w plecaku, szafce albo są wyciągane wyłącznie podczas zajęć ze specjalistą, dziecko traci wiele naturalnych okazji do komunikowania się.

System AAC powinien być dostępny podczas:

• zajęć edukacyjnych,
• zabawy,
• posiłków,
• przerw,
• zajęć grupowych,
• spacerów i wyjść,
• zajęć ruchowych,
• kontaktów z rówieśnikami,
• sytuacji trudnych i emocjonalnych.

AAC jest głosem dziecka. Głos powinien być dostępny wtedy, kiedy dziecko ma coś do powiedzenia.

Samo udostępnienie dziecku tabletu czy książki komunikacyjnej nie wystarczy.

Dziecko musi zobaczyć, jak można za pomocą AAC rozmawiać.

Dlatego nauczyciel, terapeuta czy pomoc nauczyciela podczas mówienia może jednocześnie wskazywać odpowiednie symbole.

Na przykład przed rozpoczęciem zabawy nauczyciel mówi:

„ZACZYNAMY”

i jednocześnie wskazuje odpowiedni symbol.

Kiedy zabawka przestaje działać:

„Potrzebujesz POMOCY.”

Kiedy kończy się aktywność:

„KONIEC. Teraz idziemy JEŚĆ.”

Nie chodzi o wskazywanie każdego wypowiadanego słowa. Wystarczy modelować najważniejsze elementy komunikatu.

Dziecko dzięki temu obserwuje, gdzie znajdują się słowa i w jakich sytuacjach można ich użyć.

Dziecko korzystające z AAC może potrzebować więcej czasu na przygotowanie komunikatu.

Musi zauważyć pytanie, zrozumieć je, zdecydować, co chce powiedzieć, odnaleźć odpowiednią kategorię lub symbol i wykonać reakcję.

Dlatego po zadaniu pytania warto zatrzymać się i poczekać.

Nie odpowiadajmy natychmiast za dziecko.

Nie powtarzajmy pytania kilka razy.

Nie prowadźmy od razu jego ręki do właściwego symbolu.

Pauza daje dziecku przestrzeń na samodzielną inicjatywę.

Komunikacja dziecka nie może ograniczać się wyłącznie do proszenia.

Oczywiście komunikaty takie jak:

CHCĘ • JESZCZE • JEŚĆ • PIĆ

są potrzebne.

Ale dziecko powinno mieć również możliwość powiedzenia:

NIE • STOP • KONIEC • POMOC • PRZERWA • NIE WIEM • NIE ROZUMIEM • LUBIĘ • NIE LUBIĘ • PATRZ • FAJNE • BOJĘ SIĘ

Powinno móc przywitać się, pożegnać, komentować, zadawać pytania, protestować, opowiadać i zwracać uwagę innych osób.

AAC ma dawać dostęp do języka, a nie tylko do listy potrzeb.

Szanuj „NIE”, „STOP” i „PRZERWA”

Bardzo ważną częścią komunikacji jest możliwość odmowy.

Jeżeli dziecko komunikuje:

NIE CHCĘ

STOP

KONIEC

PRZERWA

jego komunikat powinien zostać zauważony.

Nie oznacza to, że dziecko może zawsze zrezygnować z każdego obowiązku. Oznacza natomiast, że dorosły pokazuje:

„Słyszę cię. Rozumiem, co próbujesz mi powiedzieć.”

Następnie możemy wyjaśnić sytuację, zaproponować wybór, przerwę lub pokazać, co wydarzy się dalej.

W ten sposób AAC staje się prawdziwym narzędziem komunikacji, a nie sposobem wykonywania poleceń dorosłego.

Nie trzeba tworzyć osobnych „ćwiczeń AAC”.

Najlepsze okazje do komunikacji pojawiają się podczas zwykłego dnia.

Podczas posiłku

Możemy modelować:

JEŚĆ • PIĆ • DOBRE • JESZCZE • NIE CHCĘ • KONIEC

Podczas zabawy

START • STOP • JESZCZE • MOJA KOLEJ • TWOJA KOLEJ • POMOC • FAJNE

Podczas zajęć

WIEM • NIE WIEM • POMOC • JESZCZE RAZ • GOTOWE • TRUDNE • ŁATWE

Podczas przerwy

CHCĘ PRZERWĘ • CISZEJ • IDĘ • ODPOCZĄĆ • POMOC

W kontakcie z rówieśnikami

CZEŚĆ • CHODŹ • BAWIMY SIĘ • PATRZ • MOJA KOLEJ • FAJNE • PA

W ten sposób dziecko uczy się, że AAC działa wszędzie, a nie tylko przy stoliku terapeuty.

Nie zapominaj o rówieśnikach

Komunikacja nie powinna odbywać się wyłącznie pomiędzy dzieckiem a dorosłym.

Jednym z ważnych celów jest stworzenie możliwości komunikowania się z innymi dziećmi.

Rówieśnicy mogą nauczyć się, że dziecko potrzebuje więcej czasu na odpowiedź i że może komunikować się inaczej niż oni.

Można organizować wspólne zabawy, gry, wybieranie piosenek, zadania w parach czy aktywności, w których każde dziecko ma możliwość zabrania głosu.

Nie chodzi o to, aby inne dzieci „odpytywały” użytkownika AAC.

Chodzi o prawdziwą relację i prawdziwą rozmowę.

Jeżeli dziecko powiedziało słowo głosem — odpowiedz.

Jeżeli wskazało symbol — odpowiedz.

Jeżeli wykonało gest — odpowiedz.

Jeżeli spojrzeniem dokonało wyboru — zauważ to.

Jeżeli użyło urządzenia AAC — odpowiedz.

Nie musimy wymagać, aby dziecko za każdym razem przekazywało komunikat dokładnie w ten sam sposób.

Liczy się intencja i skuteczność komunikacji.

AAC może również funkcjonować jako wsparcie rozwijającej się mowy werbalnej.

Jeżeli dziecko samodzielnie odnajdzie symbol i przekaże komunikat, najważniejsza powinna być reakcja rozmówcy.

Jeżeli dziecko wybiera „pić”, zamiast od razu wymagać:

„Powiedz: ja chcę pić”

możemy odpowiedzieć:

„Chcesz PIĆ. Jasne.”

Jednocześnie możemy zamodelować bogatszy komunikat.

Dziecko otrzymuje wtedy informację:

„Zrozumiano mnie”

oraz dodatkowy wzorzec językowy.

Skuteczne AAC nie powinno zależeć od jednej osoby.

Jeżeli dziecko komunikuje się za pomocą AAC, podstawowe zasady powinny znać osoby, które mają z nim regularny kontakt: nauczyciele, terapeuci, pomoce nauczyciela oraz – odpowiednio do sytuacji – inni pracownicy placówki.

Warto ustalić wspólnie:

• w jaki sposób dziecko aktualnie się komunikuje,
• jakiego systemu używa,
• jak modelujemy symbole,
• ile czasu potrzebuje na odpowiedź,
• jak reagujemy na inicjatywy komunikacyjne,
• jakie komunikaty są obecnie szczególnie ważne,
• jak zapewniamy dostęp do AAC w różnych miejscach.

Spójność otoczenia pomaga dziecku wykorzystywać komunikację w coraz większej liczbie sytuacji.

Wdrażając AAC w przedszkolu lub szkole, warto czasami przestać liczyć wskazane symbole i zamiast tego zapytać:

Czy dziecko może samo rozpocząć rozmowę?

Czy może powiedzieć „nie”?

Czy może poprosić o pomoc?

Czy może powiedzieć, że czegoś nie rozumie?

Czy może wybrać?

Czy może porozmawiać z kolegą?

Czy może skomentować coś, co je zainteresowało?

Czy może powiedzieć coś, czego dorosły się nie spodziewał?

Jeżeli tworzymy przestrzeń na takie komunikaty, zaczynamy budować coś znacznie ważniejszego niż umiejętność obsługi urządzenia.

Budujemy samodzielność komunikacyjną i sprawczość dziecka.

Dziecko nie powinno być jedyną osobą, od której oczekujemy nauczenia się AAC.

My również musimy nauczyć się być dobrymi partnerami komunikacyjnymi.

Musimy modelować.

Czekać.

Obserwować.

Zauważać inicjatywy.

Dawać wybór.

Akceptować różne formy komunikacji.

I przede wszystkim — słuchać tego, co dziecko naprawdę chce nam powiedzieć.

System AAC powinien umożliwiać komunikowanie czegoś więcej niż:

jeść • pić • toaleta • tak • nie

Dziecko potrzebuje również słów pozwalających:

• uczestniczyć w lekcji,
• rozmawiać z kolegami,
• zadawać pytania,
• komentować,
• opowiadać,
• wyrażać emocje,
• żartować.

Warto zadbać o dostęp do słów takich jak:

PATRZ • FAJNE • NUDNE • ŚMIESZNE • NIE WIEM • WIEM • POMÓŻ • MOJA KOLEJ • DLACZEGO? • CO? • KTO? • GDZIE?

Nie ograniczaj słownictwa wyłącznie do tego, co dorosły uważa za „potrzebne”.

Dziecko potrzebuje języka do nauki, relacji i wyrażania własnej osobowości.

Dziecko korzystające z AAC może znać odpowiedź, ale potrzebować innego sposobu jej przekazania.

Można umożliwić odpowiedź poprzez:

• wskazanie symbolu,
• wybór spośród możliwości,
• komunikator,
• gest,
• spojrzenie,
• odpowiedź „tak/nie”,
• dostęp alternatywny.

Warto rozdzielić dwie kwestie:

„Czy dziecko zna odpowiedź?”

od:

„Czy potrafi wypowiedzieć ją mową?”

To nie zawsze jest to samo.

Sposób udzielania odpowiedzi powinien pozwalać dziecku pokazać swoją wiedzę w dostępnej dla niego formie.

ASHA – Augmentative and Alternative Communication (AAC), Practice Portal — informacje dotyczące oceny i interwencji AAC, modelowania, udziału partnerów komunikacyjnych oraz stosowania AAC w różnych środowiskach życia.

ISAAC – International Society for Augmentative and Alternative Communication — międzynarodowe materiały dotyczące AAC, uczestnictwa społecznego i wspierania osób ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi.

Beukelman, D.R., Light, J.C. – Augmentative & Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs.

Light, J., McNaughton, D. – publikacje dotyczące kompetencji komunikacyjnej, uczestnictwa oraz potrzeb osób korzystających z AAC.

Artykuł ma charakter edukacyjny i informacyjny. Sposób korzystania z AAC w przedszkolu lub szkole powinien być dostosowany do indywidualnych potrzeb, możliwości, sposobu dostępu oraz systemu komunikacji konkretnego dziecka. Zalecenia dotyczące AAC warto ustalać we współpracy z rodziną oraz specjalistami pracującymi z dzieckiem.