W Fundacji Komunikacji i Rozwoju wierzymy, że skuteczna komunikacja zaczyna się od codziennych doświadczeń. Osoba ucząca się korzystania z komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC) potrzebuje nie tylko dostępu do symboli, książki komunikacyjnej czy urządzenia. Potrzebuje przede wszystkim zobaczyć, jak używać swojego systemu w prawdziwych sytuacjach.
Jedną z najważniejszych strategii wspierających rozwój komunikacji jest modelowanie. Polega ono na tym, że rodzic, nauczyciel, terapeuta lub inny partner komunikacyjny podczas rozmowy korzysta również z systemu AAC, wskazując wybrane symbole i słowa.
Dzięki modelowaniu osoba korzystająca z AAC może uczyć się:
- gdzie znajdują się poszczególne słowa,
- jak budować komunikaty,
- do czego służy AAC,
- jak prowadzić rozmowę,
- jak wyrażać potrzeby, emocje i opinie.
W Fundacji Komunikacji i Rozwoju podkreślamy, że komunikacja nie powinna być ćwiczeniem wykonywanym wyłącznie podczas terapii. Najwięcej okazji do nauki pojawia się podczas codziennych aktywności – zabawy, posiłków, spacerów czy wspólnego czytania.
Nie oczekuj, że osoba będzie korzystać z AAC, jeśli wcześniej nie pokażemy jej, jak sami używamy tego systemu.
W codziennej pracy Fundacji Komunikacji i Rozwoju często spotykamy rodziców, którzy zastanawiają się, jak nauczyć dziecko korzystania z komunikacji AAC. Z naszego doświadczenia wynika, że samo udostępnienie książki komunikacyjnej, tablicy czy tabletu nie wystarczy. Dziecko potrzebuje zobaczyć, jak inni używają symboli w naturalnych sytuacjach.
Właśnie tym jest modelowanie AAC. Polega ono na tym, że rodzic, terapeuta lub nauczyciel podczas rozmowy korzysta również z systemu komunikacyjnego dziecka, pokazując wybrane symbole.
Podczas terapii i codziennych zajęć obserwujemy, że dzieci najlepiej uczą się wtedy, gdy komunikacja staje się częścią zabawy, spaceru czy wspólnego posiłku.
Na przykład:
- podczas zabawy możemy powiedzieć: „Chcesz JESZCZE?" i wskazać symbol JESZCZE;
- kiedy kończymy aktywność: „To już KONIEC" i pokazać symbol KONIEC;
- gdy wydarzy się coś ciekawego: „Ale SUPER!" i wskazać odpowiedni symbol.
Z naszego doświadczenia wynika, że dziecko nie potrzebuje ciągłych ćwiczeń przy stoliku. Potrzebuje przede wszystkim wielu okazji do obserwowania, jak komunikacja działa w prawdziwym życiu.
Modelowanie nie jest sprawdzianem ani testem. To sposób pokazania, że AAC służy do rozmowy, wyrażania emocji, komentowania i budowania relacji z innymi ludźmi.
Z doświadczenia Fundacji Komunikacji i Rozwoju wiemy, że dzieci najlepiej uczą się komunikacji wtedy, gdy AAC staje się częścią zwykłych, codziennych sytuacji. Nie trzeba przerywać zabawy ani organizować specjalnych ćwiczeń przy stoliku.
W naszej pracy obserwujemy, że największe postępy pojawiają się wtedy, gdy symbole towarzyszą dziecku podczas zabawy, posiłków, spacerów czy wspólnego czytania. To właśnie w takich momentach dziecko widzi, że komunikacja służy do wyrażania potrzeb, emocji i dzielenia się swoimi doświadczeniami.
Podczas budowania z klocków możemy wspólnie powiedzieć: „Jeszcze!", podczas obiadu: „Dobre!", a na spacerze: „Patrz, pies!". Czasami wystarczy jedno słowo i jeden symbol, aby pokazać dziecku, jak działa komunikacja.
Zauważamy również, że modelowanie przynosi najlepsze efekty wtedy, gdy jest naturalne i nie wywołuje presji. Dziecko nie musi od razu odpowiadać ani powtarzać symboli. Najważniejsze jest to, aby regularnie pokazywać, że AAC może być częścią codziennych rozmów.
Warto pamiętać, że komunikacja nie zaczyna się w gabinecie terapeutycznym – zaczyna się podczas wspólnie spędzanego czasu. Dzięki codziennym sytuacjom dziecko uczy się, że symbole pomagają budować relacje i być częścią rozmowy.
Najwięcej okazji do modelowania pojawia się podczas codziennych czynności. Nie trzeba organizować dodatkowych ćwiczeń – wystarczy włączyć AAC do tego, co dzieje się każdego dnia.
Podczas posiłku
Wspólny posiłek to dobry moment, aby pokazywać słowa związane z jedzeniem, proszeniem o więcej czy komentowaniem tego, co dzieje się przy stole. Można modelować komunikaty takie jak: „chcę", „jeszcze", „pić", „dobre" czy „koniec".
Podczas zabawy
Zabawa daje wiele możliwości do prowadzenia rozmowy, czekania na swoją kolej i wyrażania emocji. W takich sytuacjach przydatne mogą być słowa: „jeszcze", „moja kolej", „twoja kolej", „pomóż", „fajne" i „stop".
Podczas ubierania
Codzienne czynności pomagają dziecku mówić o swoich potrzebach i samopoczuciu. Warto modelować komunikaty: „pomóż", „sam", „gotowe", „nie chcę" lub „zimno".
Podczas spaceru
Spacer to okazja do komentowania otoczenia, zwracania uwagi na ciekawe rzeczy i wspólnego odkrywania świata. Można używać słów: „patrz", „tam", „idziemy", „szybko", „stop" i „fajne".
Podczas czytania książki
Wspólne czytanie pozwala zadawać pytania, komentować wydarzenia i dzielić się emocjami. Pomocne mogą być słowa: „patrz", „śmieszne", „lubię", „kto?", „co?" i „jeszcze".
AAC nie musi pojawiać się tylko podczas terapii. Najlepiej uczyć się go w sytuacjach, które są częścią codziennego życia.
Modelowanie AAC nie polega na sprawdzaniu, czy dziecko od razu zapamięta nowe słowo i natychmiast go użyje. Nauka komunikacji wymaga czasu, wielu powtórzeń i możliwości obserwowania, jak inni korzystają z symboli w codziennych sytuacjach.
Po pokazaniu symbolu nie trzeba oczekiwać natychmiastowej reakcji. Dziecko może najpierw słuchać, obserwować i stopniowo poznawać znaczenie poszczególnych komunikatów.
Warto pamiętać, że modelowanie nie jest testem ani ćwiczeniem wymagającym poprawnej odpowiedzi. Jego celem jest pokazanie, że symbole pomagają wyrażać potrzeby, emocje, myśli i uczestniczyć w rozmowie.
Nie każda okazja do komunikacji musi kończyć się wskazaniem symbolu. Czasami dziecko potrzebuje wielu obserwacji, zanim zacznie samodzielnie korzystać z wybranego słowa.
Najważniejsze jest stworzenie bezpiecznej przestrzeni do komunikacji – bez presji, pośpiechu i oczekiwania natychmiastowych efektów.
- powiedzieć „nie”,
- zwrócić na coś uwagę,
- zadać pytanie,
- wyrazić radość lub smutek,
- poprosić o pomoc,
- powiedzieć, co się lubi, a czego nie.
Im częściej pokazujemy różne sposoby komunikowania się, tym łatwiej dziecko rozumie, że AAC służy do rozmowy, a nie tylko do proszenia.
Wielu rodziców zastanawia się, czy modelowanie ma sens, jeśli dziecko nie patrzy przez cały czas na książkę komunikacyjną lub ekran. Warto pamiętać, że nauka komunikacji nie polega wyłącznie na obserwowaniu symboli.
Dziecko może jednocześnie słuchać rozmowy, bawić się, obserwować otoczenie i stopniowo zauważać sposób, w jaki korzystamy z AAC. Nie musi przez cały czas skupiać wzroku na komunikatorze, aby uczyć się nowych słów i rozumieć ich znaczenie.
Podczas codziennych sytuacji najważniejsze jest tworzenie okazji do komunikacji, a nie ciągłe kierowanie uwagi dziecka na symbole. Wspólny spacer, zabawa czy posiłek mogą być równie wartościowe jak ćwiczenia przy stoliku.
Nie każde dziecko od razu spojrzy na komunikator, zatrzyma się i wskaże odpowiedni symbol. Czasami potrzebuje po prostu więcej czasu, aby oswoić się z nowym sposobem komunikowania.
Najważniejsze jest, aby AAC było obecne w codziennym życiu – bez presji, pośpiechu i oczekiwania natychmiastowych efektów.
Zamiast tego... spróbuj tak
Zamiast mówić: „Powiedz to na komunikatorze”.
Spróbuj: „Pokażę ci, jak można to przekazać”.
Zamiast pytać: „Pokaż, gdzie jest symbol”.
Spróbuj: wskazać symbol podczas naturalnej rozmowy i kontynuować wspólną aktywność.
Zamiast oczekiwać: natychmiastowej odpowiedzi.
Spróbuj: dać dziecku czas na obserwowanie i przetworzenie informacji.
Zamiast korzystać z AAC: wyłącznie podczas terapii.
Spróbuj: włączać symbole do codziennych sytuacji – podczas posiłków, spacerów i zabawy.
Zamiast poprawiać: każdą wypowiedź.
Spróbuj: najpierw zrozumieć intencję dziecka.
Zamiast zabierać komunikator po zakończonej aktywności:
Spróbuj: zostawić go w zasięgu dziecka przez cały dzień.
Zamiast wskazywać każde słowo w zdaniu:
Spróbuj: wybrać jedno lub dwa najważniejsze symbole.
Zamiast skupiać się tylko na prośbach:
Spróbuj: modelować również komentarze, emocje i pytania, na przykład: „Ale fajnie!", „Nie lubię", „Co to?", „Patrz!".
Mów naturalnie – wykorzystuj AAC podczas codziennych rozmów.
Pokazuj symbole – wskazuj najważniejsze słowa podczas mówienia.
Modeluj, nie sprawdzaj – komunikacja nie jest testem.
Wybieraj kluczowe słowa – nie musisz wskazywać każdego wyrazu.
Daj czas – nie oczekuj natychmiastowej odpowiedzi.
Rozmawiaj o różnych rzeczach – nie tylko o potrzebach, ale także o emocjach, pytaniach i zainteresowaniach.
Korzystaj z AAC każdego dnia – podczas zabawy, posiłków, spacerów i wspólnego czytania.
Najważniejsza zasada AAC
Osoba ucząca się AAC potrzebuje czasu, wielu okazji do obserwowania komunikacji oraz rozmów prowadzonych w naturalnych sytuacjach. Modelowanie nie jest testem ani ćwiczeniem – to sposób pokazania, że komunikacja pomaga wyrażać potrzeby, emocje, myśli i budować relacje z innymi ludźmi.
Mów. Pokazuj. Daj czas. Rozmawiaj.
- ASHA – Augmentative and Alternative Communication (AAC), Practice Portal — materiały dotyczące AAC, strategii interwencji, wspomaganego inputu/modelowania oraz wspierania partnerów komunikacyjnych.
- ISAAC – International Society for Augmentative and Alternative Communication — informacje i materiały dotyczące AAC oraz wspierania osób ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi.
- Beukelman, D. R., Light, J. C. (2020). Augmentative and Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs (5th ed.). Baltimore, MD: Paul H. Brookes Publishing.
- Biggs, E. E., Carter, E. W., & Gilson, C. B. (2018). Badania dotyczące skuteczności modelowania AAC u dzieci ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi.
Artykuł przygotowany przez Fundację Komunikacji i Rozwoju.
Materiał ma charakter edukacyjny i informacyjny. Każda osoba korzystająca z AAC ma indywidualne potrzeby i możliwości komunikacyjne.