Komunikacja dziecka nie zaczyna się od pierwszego wypowiedzianego słowa. Zaczyna się dużo wcześniej — od spojrzenia, gestu, ruchu ciała, wyciągnięcia ręki, uśmiechu, protestu, wokalizacji czy próby zwrócenia na siebie uwagi.
Dla części dzieci mowa rozwija się później lub nie jest wystarczającym sposobem na przekazanie wszystkiego, co chcą powiedzieć. Wtedy ogromne znaczenie może mieć AAC – komunikacja wspomagająca i alternatywna.
Mogą to być gesty, symbole, tablice i książki komunikacyjne, komunikatory, przyciski typu switch czy urządzenia z oprogramowaniem komunikacyjnym.
Najważniejsze jednak nie jest samo narzędzie.
Najważniejsze jest to, aby dziecko doświadczyło, że jego komunikacja ma znaczenie.
Czasami dziecko nie powie „jeszcze”, ale spojrzy na przedmiot. Nie powie „pomóż”, ale poda dorosłemu zabawkę. Nie powie „koniec”, ale odsunie przedmiot lub odwróci głowę.
To również jest komunikacja.
Rolą dorosłego jest zauważenie tych sygnałów, nadanie im znaczenia i pokazanie dziecku bardziej czytelnego sposobu przekazania tego samego komunikatu.
Możemy powiedzieć:
„Widzę, że chcesz jeszcze”
i jednocześnie wskazać symbol JESZCZE.
Albo:
„Chyba potrzebujesz pomocy”
i zamodelować symbol POMOC.
W ten sposób nie sprawdzamy dziecka. Pokazujemy mu język, z którego może skorzystać.
Mniej pytań, więcej modelowania
Wspieranie komunikacji nie powinno polegać na ciągłym pytaniu:
„Co chcesz?”
„Pokaż.”
„Powiedz.”
„Gdzie jest jeszcze?”
Dziecko potrzebuje przede wszystkim zobaczyć, jak komunikacja działa w prawdziwym życiu.
Jeżeli korzysta z AAC, dorosły również powinien sięgać do jego systemu komunikacji i wskazywać symbole podczas rozmowy.
Tak jak dziecko słyszące mowę przez wiele miesięcy obserwuje i słucha języka, zanim zacznie się nim swobodnie posługiwać, tak dziecko korzystające z AAC również potrzebuje wielu naturalnych przykładów.
Nie trzeba organizować specjalnych ćwiczeń, aby rozwijać komunikację.
Śniadanie może być okazją do wyboru: JEŚĆ, PIĆ, JESZCZE, NIE CHCĘ.
Zabawa może dawać możliwość komunikowania: START, STOP, JESZCZE, POMOC, FAJNE.
Podczas spaceru możemy modelować: PATRZ, TAM, DUŻY, SZYBKO, LUBIĘ.
Podczas słuchania ulubionej piosenki możemy na chwilę ją zatrzymać i poczekać. Dziecko otrzymuje wtedy naturalną okazję, aby pokazać, że chce kontynuacji.
To właśnie w takich sytuacjach komunikacja nabiera sensu.
Po zadaniu pytania lub zamodelowaniu komunikatu nie trzeba natychmiast podpowiadać.
Poczekaj.
Dziecko może potrzebować czasu, aby zrozumieć sytuację, odnaleźć symbol, skierować wzrok, wykonać gest albo w inny sposób przekazać odpowiedź.
Czasami kilka dodatkowych sekund może zdecydować o tym, czy dorosły odpowie za dziecko, czy dziecko otrzyma szansę na własną inicjatywę.
Komunikacja nie może ograniczać się wyłącznie do proszenia o jedzenie, picie czy ulubioną zabawkę.
Dziecko ma prawo powiedzieć:
NIE.
NIE CHCĘ.
STOP.
POMÓŻ MI.
LUBIĘ TO.
NIE PODOBA MI SIĘ.
CHCĘ PRZERWĘ.
PATRZ!
TO JEST ŚMIESZNE.
Ma prawo wybierać, odmawiać, komentować, zwracać uwagę innych osób, zadawać pytania i dzielić się emocjami.
Dlatego rozwijając AAC, budujemy nie tylko sposób proszenia. Budujemy język.
Najwięcej komunikacji często pojawia się wtedy, kiedy robimy coś, co naprawdę interesuje dziecko.
Ulubiona piosenka, bańki, zabawka interaktywna, huśtanie, światło, woda, samochodziki czy wspólne wygłupy mogą stworzyć znacznie więcej okazji do spontanicznego komunikowania się niż zadanie wykonywane przy stoliku.
Warto obserwować:
Co moje dziecko lubi? Co je ciekawi? Co sprawia, że chce, aby dana sytuacja trwała dłużej?
To właśnie tam często znajduje się najlepszy punkt wyjścia do budowania komunikacji.
Jeżeli dziecko korzysta z tabletu, książki komunikacyjnej, tablicy lub innego systemu AAC, nie powinien on być używany wyłącznie podczas terapii.
Dziecko komunikuje się przez cały dzień.
Podczas jedzenia. Zabawy. Odpoczynku. Spaceru. Wizyty u dziadków. Zakupów. Podróży.
Dlatego jego sposób komunikowania się powinien być dostępny wszędzie tam, gdzie dziecko może mieć coś do powiedzenia.
AAC nie jest zadaniem terapeutycznym. To sposób komunikowania się z drugim człowiekiem.
Jeżeli dziecko zaczyna wypowiadać słowa, nie oznacza to, że trzeba natychmiast zabrać mu symbole czy urządzenie.
AAC może funkcjonować jako wsparcie mowy werbalnej.
Dziecko może powiedzieć część komunikatu głosem, coś wskazać, wykonać gest lub skorzystać z symbolu.
Liczy się skuteczność komunikacji, a nie sposób, w jaki została zrealizowana.
Dziecko powinno doświadczać, że jego komunikat wywołuje reakcję.
Kiedy mówi lub pokazuje „jeszcze” — coś może wydarzyć się ponownie.
Kiedy komunikuje „stop” — zatrzymujemy się.
Kiedy prosi „pomoc” — otrzymuje wsparcie.
Kiedy dokonuje wyboru — staramy się ten wybór uszanować.
W ten sposób dziecko odkrywa:
„Mam wpływ.”
„Mogę powiedzieć, czego potrzebuję.”
„Ktoś mnie słucha.”
I właśnie od tego zaczyna się prawdziwa komunikacja.
1. OBSERWUJ
Zauważaj spojrzenia, gesty, dźwięki, symbole i inne próby przekazania informacji.
2. MODELUJ
Pokazuj dziecku, jak można korzystać ze słów, gestów i AAC podczas codziennych sytuacji.
3. DAJ CZAS
Nie oczekuj natychmiastowej odpowiedzi.
4. REAGUJ
Pokaż dziecku, że jego komunikaty mają znaczenie.
5. ROZMAWIAJ
Nie ograniczaj komunikacji do ćwiczeń i pytań. Komentuj, żartuj, opowiadaj i dziel się emocjami.
Fundacja Komunikacji i Rozwoju wspiera dzieci, rodziny, opiekunów i specjalistów w rozwijaniu skutecznej komunikacji oraz wykorzystywaniu AAC w codziennym życiu.
Wspieraj komunikację każdego dnia – podczas zabawy, posiłków, codziennych czynności i wspólnie spędzanego czasu.
- ISAAC – International Society for Augmentative and Alternative Communication – materiały i standardy dotyczące komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC).
- ASHA – American Speech-Language-Hearing Association – Augmentative and Alternative Communication (AAC), Practice Portal.
- Beukelman, D.R., Light, J.C. – Augmentative & Alternative Communication: Supporting Children and Adults with Complex Communication Needs.
- Light, J., McNaughton, D. – publikacje dotyczące kompetencji komunikacyjnej osób korzystających z AAC oraz wspierania komunikacji w naturalnym środowisku.
Artykuł ma charakter edukacyjny. Wybór i wdrażanie systemu AAC powinny być dostosowane indywidualnie do potrzeb, możliwości i środowiska danej osoby, najlepiej we współpracy z odpowiednio przygotowanym specjalistą.